เมืองกำแพงเพชร ตั้งอยู่บนฝั่งตะวันออกของแม่น้ำปิงและเป็นบริเวณที่ตั้งของตัวเมืองจังหวัดกำแพงเพชรในปัจจุบัน ลักษณะผังเมืองมีรูปแบบคล้ายสี่เหลี่ยมคางหมู วางยาวขนานไปกับแม่น้ำปิง ความยาวของกำแพงเมืองด้านเหนือ ยาวประมาณ 2,374 เมตร ด้านใต้ยาวประมาณ 2,230 เมตร ถูกรื้อทำลายไปประมาณ 470 เมตร ด้านตะวันออกยาวประมาณ 595 เมตร ถูกรื้อทำลายไปประมาณ 46 เมตร และด้านตะวันตกมีความยาวประมาณ 265 เมตร

กำแพงเมืองก่อด้วยศิลาแลงทำเป็นชั้นเชิงเทิน ตอนบนสุดก่อเป็นรูปใบเสมา มีประตูเมืองโดยรอบรวม 10 ประตู กำแพงเมืองยังมีป้อมปราการที่มั่นคงแข็งแรง รวมทั้งยังมีป้อมปราการรูปสี่เหลี่ยมตั้งบังอยู่ด้านหน้าประตูเมืองอีกด้วย ถัดจากกำแพงเมืองศิลาแลง เป็นคูเมืองกว้างประมาณ 30 เมตร จากการที่เมืองกำแพงเพชรตั้งอยู่บนฝั่งแม่น้ำปิง จึงพบหลักฐานเกี่ยวกับการทดน้ำจากแม่น้ำปิง เพื่อนำน้ำเข้ามาสู่คูเมืองบริเวณหัวมุมเมืองทางด้านตะวันตกเฉียงใต้ และเมื่อน้ำล้นคูเมืองจนเกินความจำเป็น ก็จะระบายออกที่มุมท้ายเมืองด้านตะวันออกเฉียงเหนือลงสู่ลำคลองที่นำน้ำไปสู่เมืองบางพาน

ภายในเมืองและนอกเมืองกำแพงเพชรมีโบราณสถานขนาดใหญ่น้อยเป็นจำนวนมาก เกือบทั้งหมดเป็นศาสนสถานเนื่องในพุทธศาสนานิกายเถรวาทแบบลังกาวงศ์ กลางเมืองมีวัดพระแก้ว วัดพระธาตุเป็นศูนย์กลาง มีลักษณะเป็นวัดหลวงที่มีเฉพาะเขตพุทธาวาสไม่มีพระภิกษุจำพรรษา ทางด้านทิศเหนือของวัดพระแก้ว เป็นบริเวณที่เรียกว่า สระมน (เชื่อกันว่าเป็นบริเวณวังโบราณ) และเทวสถานพระอิศวร ซึ่งสร้างในสมัยกรุงศรีอยุธยา บริเวณนอกเมืองทางด้านทิศเหนือ มีกลุ่มโบราณสถานขนาดน้อยใหญ่ประมาณ 40 แห่ง สร้างอยู่บนเนินเขาลูกรังขนาดย่อม จัดเป็นเขตอรัญญิกของเมืองกำแพงเพชร โบราณสถานสำคัญ ได้แก่ วัดพระนอน วัดป่ามืด วัดพระสี่อิริยาบถ วัดฆ้องชัย วัดนาคเจ็ดเศียร วัดสิงห์ วัดกำแพงงาม วัดเตาหม้อ วัดช้างรอบ และวัดอาวาสใหญ่ กลุ่มโบราณสถานเขตอรัญญิก นับเป็นงานสถาปัตยกรรมที่เป็นเอกลักษณ์อันโดดเด่นของเมืองกำแพงเพชรด้วย    โบราณสถานสร้างรวมกลุ่มกันหนาแน่นในบริเวณพื้นที่ที่ติดต่อเป็นผืนเดียวกัน โบราณสถานมีขนาดใหญ่โตอลังการ ใช้ศิลาแลงเป็นวัสดุหลักในการก่อสร้างและมีความงดงามทางศิลปกรรมของสกุลช่างเมืองกำแพงเพชรควบคู่กันไป

บริเวณฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปิง หรือฝั่งตรงข้ามกับเมืองกำแพงเพชร เป็นที่ตั้งของเมืองโบราณอีกเมืองหนึ่งที่มีชื่อเรียกว่า เมืองนครชุม ลักษณะตัวเมืองเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ตั้งอยู่ตรงบริเวณปากคลองสวนหมาก กำแพงเมืองเป็นลักษณะคันดินสามชั้น ซึ่งในปัจจุบันถูกทำลายไปมากทั้งจากการกัดเซาะของแม่น้ำปิง และการขยายตัวของชุมชนในปัจจุบัน

กลุ่มโบราณสถานสำคัญของเมืองนครชุมตั้งอยู่นอกเมืองทางทิศใต้ ห่างจากแนวกำแพงเมืองประมาณ 500 เมตร เป็นกลุ่มวัดในเขตอรัญญิกของเมืองนครชุม โบราณสถานที่สำคัญได้แก่ วัดเจดีย์กลางทุ่ง วัดหนองพิกุล วัดซุ้มกอ และวัดหนองลังกา

website http://www.finearts.go.th/archae/parameters/km/item/อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร.html

1 2